Misdaad en straf (Schuld en boete) (Russisch: Преступление и наказание, Prestoeplenië i nakazanië) is een roman van de Russische schrijver Fjodor Dostojevski uit 1866.
Dostojevski gaat in Misdaad en Straf uit van het bestaan van een soort übermensch. De hoofdpersoon, Raskolnikov, suggereert dat sommige mensen zo goed zijn, dat wetten die zijn opgesteld door middelmatige mensen niet op hen van toepassing zijn. Effectief staan ze dus boven de wet.
Rodion Romanytsj Raskolnikov is een student uit het Sint-Petersburg van de negentiende eeuw. Omdat hij ervan overtuigd is dat hij een übermensch is, denkt hij vrij van wroeging een oude woekeraarster te kunnen vermoorden. Raskolnikov wordt na afloop gekweld door twijfel, met name doordat hij gedwongen werd de onschuldige en menslievende zus te doden. Verdiende die woekeraarster echt niet beter ten gevolge van haar smerige praktijken waarmee ze de armen uitzoog? Is hij echt die übermensch? Wilde hij zijn eigen theorie aan de praktijk toetsen, namelijk dat het sommigen door de natuur toegestaan wordt te doden? Of was het allemaal gewoon het gevolg van een diepgewortelde mentale afwijking, die samen met een langdurige staat van koorts en ijlen een explosieve cocktail vormde?
Alsof deze kwellingen op zich nog niet erg genoeg zijn, wordt Raskolnikov verliefd op Sonja, die door de dood van haar vader door haar stiefmoeder gedwongen wordt zich te prostitueren. Bovendien heeft hij een vriend door dik en dun die hem maar niet met rust wil laten, zijn familie die hij steeds bitsiger van zich af snauwt en een overijverig politieman (Porfiri Petrovitsj) die de dubbele moord onderzoekt. Raskolnikov besluit uiteindelijk - na begrepen te hebben dat hij 'een luis is als alle anderen' - zich te melden bij de politie en aanvaardt bijna dankbaar de straf - 8 jaar strafkamp in Siberië - voor zijn daden.
De Nederlandse vertaling is van de hand van Hermien Manger, ISBN 9020453238.